گوشه گشایش با صدای استاد محمد اسماعیل قنبری

«گشایش» در ماهور، دقیقاً همان‌چیزی است که از نامش برمی‌آید: «باز شدنِ دریچه‌ها».

اگر «درآمد» ماهور، ایستادنِ محکم بر زمین و پای‌بندی به اصل است، «گشایش» اولین قدمِ نوازنده برای حرکت از این نقطهٔ امن به سمتِ افق‌هایِ وسیع‌تر است. این گوشه، پلِ ارتباطیِ ظریفی است میانِ «ثباتِ درآمد» و «تحرکِ گوشه‌های بعدی» مثل داد و دلکش.

در ادامه، ماهیت این گوشه و نحوهٔ اجرای آن را بررسی می‌کنیم:

۱. ماهیت و حال‌وهوای گشایش

گشایش، موسیقیِ «امید و آغاز» است.

• احساسِ رهایی: در درآمد، شما در یک دایرهٔ کوچک و امن می‌چرخیدید؛ در گشایش، این دایره باز می‌شود. حسِ «تنگنا» از بین می‌رود و فضا «وسیع‌تر» می‌شود.
• دعوت به حرکت: این گوشه اصلاً ایستا نیست. در حالی که درآمدِ ماهور «بودن» است، گشایش «رفتن» است. حال‌وهوای آن مشتاقانه، روشن و بسیار دعوت‌کننده است.

۲. ویژگی‌های فنی و ساختاری

• بسطِ ملودیک: در گشایش، ملودی دیگر به نتِ شاهد نمی‌چسبد؛ بلکه کمی بالاتر می‌رود، دوری می‌زند و دوباره به مرکز برمی‌گردد. این «رفت و برگشت» است که حسِ «گشایش» یا باز شدن را القا می‌کند.
• جملاتِ رونده: جملات در گشایش معمولاً «پاسخ‌خواه» هستند. یعنی یک جمله شروع می‌شود و شنونده منتظر است که این حرکت ادامه پیدا کند. برخلاف درآمد که جملات در خود حل می‌شوند، اینجا جملات میل به «امتداد» دارند.

۳. اجرای «گشایش» روی سنتور

اجرایِ گشایش روی سنتور، نیازمندِ «سیالیت» است.

• از ضربه به جریان: در درآمد، مضراب‌هایتان قاطع و «نقطه‌ای» بود. در گشایش، باید از آن حالتِ کوبشی فاصله بگیرید و به سمت «جریان» بروید. ملودی باید مثلِ نهری که از سد (درآمد) رها شده و حالا در دشت جاری است، حرکت کند.
• کششِ مضراب‌ها: روی نت‌هایِ اوجِ جملاتِ گشایش، کمی بیشتر تأمل کنید. بگذارید طنینِ سنتور کمی طولانی‌تر بماند تا حسِ «وسعتِ فضا» بهتر منتقل شود.

۴. تفاوت با درآمد و گوشه‌های دیگر

• تفاوت با درآمد: درآمدِ ماهور «تمرکز» است؛ گشایش «انبساط». درآمد می‌گوید «اینجا جای من است»، گشایش می‌گوید «بیا تا افقِ دورتر را ببینیم».
• تفاوت با داد: داد (که گوشهٔ بعدی است) حالتی حماسی و باوقار دارد؛ گشایش هنوز «سبک‌بال» و «آزاد» است. داد، قدم‌هایِ محکمِ یک پهلوان است؛ گشایش، قدم‌هایِ سبکِ یک مسافر در ابتدای صبح.