گوشه حجاز با صدای استاد محمد اسماعیل قنبری

گوشه‌ی «حجاز» در ابوعطا، یکی از زیباترین، پرکشش‌ترین و در عین حال «حساس‌ترین» بخش‌های موسیقی ایرانی است. اگر ابوعطا را خانه‌ای در نظر بگیریم، گوشه‌ی حجاز، «پنجره‌ای رو به افقی دوردست» است که حسِ تماشاگر را به کل تغییر می‌دهد.

در اینجا تحلیل فنی و زیبایی‌شناختیِ این گوشه را برای شما می‌شکافم:

 جایگاهِ تئوریک (چرا حجاز این‌قدر خاص است؟)

در سیستمِ «شور» (که ابوعطا یکی از متعلقات آن است)، نت‌هایِ شاهد و ایست ثابت هستند. اما در گوشه‌ی حجاز، ما وارد یک «مدولاسیونِ ظریف» یا «تغییرِ رنگِ صوتی» می‌شویم.

• تغییرِ نت: در حجاز، ما با یک تغییرِ درجه مواجه می‌شویم که باعث می‌شود فضایِ ابوعطا از آن حالتِ «عارفانه و خانگی» خارج شده و رنگ و بویی «حماسی‌تر، جدی‌تر و کمی پُرشکوه» به خود بگیرد.
• حسِ صوتی: اگر ابوعطا «دردِ دل» باشد، حجاز «شکایتِ از زمانه» است؛ یعنی همان دردمندی وجود دارد، اما با لحنی بلندتر و استوارتر.

 تفاوتِ ظریف با «مقامِ حجاز» در موسیقی عرب

بسیار مهم است که بدانید حجازِ ایرانی (در ابوعطا) با «مقام حجاز» در موسیقی عرب تفاوت دارد:

• در عرب: مقام حجاز بر پایه یک فواصلِ خاص (فاصله‌یِ دومِ بزرگ که اصطلاحاً به آن «دومِ افزوده» می‌گویند) بنا شده که بسیار «تند و تیز و شرقی» است.
• در ایران: گوشه‌ی حجاز در ابوعطا، کاملاً در ساختارِ «پرده‌هایِ شور» باقی می‌ماند. ما در موسیقیِ اصیلِ ابوعطا، نباید سراغِ آن فواصلِ بسیار تند و عربی برویم؛ بلکه باید آن را با «تکنیکِ مضراب‌زنی» و «تأکید بر درجاتِ اصلی» به همان لحنِ ایرانی نزدیک نگه داریم.